مدیرعامل صندوق سرمایه‌گذاری خطرپذیر صنایع پتروشیمی خلیج فارس در گفت‌وگویی تخصصی با «همیار هاب» از شکل‌گیری نخستین تجربه سرمایه‌گذاری جسورانه شرکتی در صنعت پتروشیمی، همکاری با هشت پارک علم و فناوری، سرمایه‌گذاری در ۹ شرکت فناور و چالش پیوند زیست‌بوم نوآوری با صنایع بزرگ سخن گفت
در این گفت‌وگو که توسط پرویز کرمی، مدیرعامل مرکز نوآوری همیار دانش‌بنیان (همیار هاب)، با سید احمدرضا علائی طباطبائی، مدیرعامل صندوق سرمایه‌گذاری CVC صنایع پتروشیمی خلیج فارس، انجام شد، مهم‌ترین محورهای فعالیت و برنامه‌های توسعه‌ای صندوق مورد بررسی قرار گرفت
مدیرعامل صندوق در این مصاحبه به تشریح مأموریت‌ها، دستاوردها، سازوکارهای سرمایه‌گذاری و برنامه‌های آینده این مجموعه پرداخت و با اشاره به تفاوت‌های ساختاری میان زیست‌بوم نوآوری و صنعت پتروشیمی، اعتمادسازی و ایجاد ارتباط مؤثر میان شرکت‌های دانش‌بنیان و مجموعه‌های بزرگ صنعتی را از مهم‌ترین چالش‌های توسعه نوآوری در این صنعت دانست
شکل‌گیری صندوق؛ از مأموریت توسعه نوآوری تا آغاز فعالیت رسمی
فعالیت شما در صندوق سرمایه‌گذاری CVC صنایع پتروشیمی خلیج فارس چگونه آغاز شد و این مجموعه با چه مأموریتی شکل گرفت؟
موضوع به حدود دو سال پیش بازمی‌گردد؛ زمانی که مأموریت توسعه نوآوری در هلدینگ خلیج فارس مطرح شد. این موضوع تقریباً هم‌زمان با آغاز دوره مدیرعاملی آقای دکتر شریعتمداری در هلدینگ بود
آقای دکتر شریعتمداری مأموریت توسعه نوآوری در هلدینگ خلیج فارس را به آقای دکتر ستاری سپرده بودند. این مأموریت بخش‌های مختلفی داشت که می‌توان گفت مهم‌ترین بخش آن، راه‌اندازی صندوق سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی بود که بنده در همین چارچوب و به دعوت آقای دکتر ستاری برای همکاری و حضور در این مجموعه آمدم
فعالیت های مقدماتی از حدود بهمن و اسفند ۱۴۰۳ آغاز شد و از فروردین ۱۴۰۴ نیز فعالیت رسمی صندوق را شروع کردیم. در زمان انجام این گفت‌وگو، حدود یک سال و نیم از آغاز فعالیت رسمی ما گذشته است
سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی چه تفاوتی با سرمایه‌گذاری جسورانه متعارف دارد؟
برای آشنایی بیشتر مخاطبان، مفهوم سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی (CVC) و کارکرد آن در صنعت را توضیح دهید
سرمایه‌گذاری جسورانه یا ونچر کپیتال (Venture Capital) در جهان سابقه‌ای حدود ۸۰ تا ۹۰ سال دارد. سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی، شکل خاصی از این سرمایه‌گذاری است که در ارتباط با شرکت‌های بزرگ شکل می‌گیرد
کارکرد اصلی این نوع سرمایه‌گذاری، حل مسئله برای شرکت‌های بزرگ و ایجاد ارزش در زنجیره فعالیت آن‌هاست. در واقع، این ساختار از ابزارهای سرمایه‌گذاری جسورانه برای پاسخ‌گویی به نیازها و مسائل راهبردی شرکت مادر استفاده می‌کند
در مجموعه بزرگی مانند هلدینگ خلیج فارس، استفاده از این ابزار در قالب صندوق سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی اتفاق می‌افتد
این مفهوم در کشور ما سابقه چندان طولانی ندارد. پیش از این، تجربه‌هایی در حوزه دارو، فولاد و برخی صنایع بزرگ دیگر وجود داشت، اما در صنعت پتروشیمی چنین تجربه‌ای شکل نگرفته بود. فعالیتی که در هلدینگ خلیج فارس آغاز کردیم، نخستین تجربه از این نوع در صنعت پتروشیمی است
مسیر ارتباط استارت‌آپ‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان با صندوق
آیا استارت‌آپ‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیانی که قصد ورود به صنعت پتروشیمی را دارند، می‌توانند مستقیماً به صندوق مراجعه کنند؟
پاسخ به سطح بلوغ فناوری و نوع فعالیت شرکت بستگی دارد. ما تلاش کرده‌ایم برای بخش‌های مختلف زیست‌بوم نوآوری، متناسب با شرایط و نیازهای آن‌ها، راهکارهایی داشته باشیم
با توجه به ویژگی‌های صنعت پتروشیمی که صنعتی بزرگ، باسابقه و دارای الزامات عملیاتی خاص است، برقراری ارتباط مستقیم با فناوری‌هایی که در سطوح پایین‌تر آمادگی فناوری (TRL) قرار دارند، دشوارتر است؛ البته این به معنای ناممکن‌بودن چنین همکاری‌هایی نیست
ما به‌صورت مستقیم روی استارت‌آپ‌ها سرمایه‌گذاری نمی‌کنیم، زیرا نظام مسائل صنعت پتروشیمی ویژگی‌های خاص خود را دارد. در عین حال، معتقدیم نمی‌توان ظرفیت استارت‌آپ‌ها را نادیده گرفت
به همین دلیل از نهادهای واسط استفاده کرده‌ایم. در حال حاضر با هشت پارک علم و فناوری که صندوق‌هایی مشابه ما در مجموعه یا شبکه خود دارند، تفاهم و قرارداد همکاری داریم. طرح‌های استارت‌آپی و فناوری‌های دارای سطح آمادگی پایین‌تر از طریق این نهادها مورد حمایت و سرمایه‌گذاری قرار می‌گیرند
این همکاری‌ها با چه مجموعه‌هایی برقرار شده است؟
از جمله این مجموعه‌ها می‌توان به پارک فناوری پردیس، شهرک علمی و تحقیقاتی اصفهان، پارک علم و فناوری خراسان، پارک بوشهر، خوزستان و دانشگاه تهران اشاره کرد. انتخاب و همکاری با این مجموعه‌ها متناسب با ظرفیت‌های فناورانه و نیازهای صنعت صورت گرفته است
شرکت‌های دانش‌بنیان دارای فناوری آماده‌تر چگونه می‌توانند درخواست سرمایه‌گذاری ارائه کنند؟
در وب‌سایت صندوق، بخش درخواست سرمایه‌گذاری پیش‌بینی شده است. شرکت‌ها می‌توانند موضوع و پیشنهاد خود را از این طریق مطرح کنند
در یک رفت‌وبرگشت اولیه و نسبتاً سریع مشخص می‌شود که در چه قالبی امکان همکاری وجود دارد. در صورت شکل‌گیری ارتباط اولیه، طرح وارد فرایند ارزیابی مقدماتی و سپس ارزیابی موشکافانه می‌شود و نتایج این ارزیابی‌ها مبنای تصمیم‌گیری درباره همکاری خواهد بود
شناسایی مسائل صنعت؛ از تقاضای مجتمع‌ها تا ظرفیت شرکت‌های فناور
صندوق چگونه مسائل و نیازهای فناورانه هلدینگ خلیج فارس را شناسایی می‌کند؟
ما از مسیرهای مختلفی برای شناسایی نیازها استفاده می‌کنیم. با افزایش سرمایه اخیر و اضافه‌شدن چهار شرکت دیگر به جمع سهامداران، اکنون ۹ شرکت مهم گروه صنایع پتروشیمی خلیج فارس سهامدار صندوق هستند
این شرکت‌ها شامل شرکت پتروشیمی اروند، شرکت پتروشیمی شهید تندگویان، شرکت فجر انرژی خلیج فارس، شرکت پتروشیمی بندر امام (ره)، شرکت پتروشیمی بوعلی سینا، شرکت پتروشیمی نوری، شرکت توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر خلیج فارس، شرکت پالایش گاز بیدبلند خلیج فارس و شرکت صنایع پتروشیمی خلیج فارس هستند
این مجموعه‌ها بخش مهمی از صنعت پتروشیمی کشور را نمایندگی می‌کنند و ما با آن‌ها ارتباط نزدیکی داریم
علاوه بر شرکت‌های سهامدار، از طریق ستاد هلدینگ، معاونت برنامه‌ریزی تولید و برنامه‌هایی مانند پتروفن نیز با نظام مسائل صنعت ارتباط داریم
گاهی نیاز مستقیماً از سوی مجتمع‌های پتروشیمی مطرح می‌شود؛ گاهی ما از میان مسائل شناسایی‌شده، موضوعی را برای سرمایه‌گذاری انتخاب می‌کنیم و در مواردی نیز ابتدا ظرفیتی را در یک شرکت دانش‌بنیان شناسایی کرده و سپس آن را با نیازهای صنعت تطبیق می‌دهیم
به بیان دیگر، هم از سازوکار تقاضامحور و هم از سازوکار عرضه‌محور استفاده می‌کنیم؛ هرچند سازوکار مطلوب این است که تقاضا از سمت صنعت شکل بگیرد
افزایش سرمایه و همکاری با صندوق نوآوری و شکوفایی
درباره افزایش سرمایه صندوق و ارتباط آن با صندوق نوآوری و شکوفایی و معاونت علمی توضیح دهید
سرمایه ثبتی ما هزار میلیارد تومان بود که ۴۵ درصد افزایش پیدا کرد
صندوق نوآوری و شکوفایی نهاد ناظر ماست و معاونت علمی نیز نقش سیاست‌گذاری دارد. به‌ویژه در موضوعاتی مانند قانون جهش تولید دانش‌بنیان و اعتبار مالیاتی سرمایه‌گذاری موضوع ماده ۱۱، ارتباط مستمری با این مجموعه‌ها داریم
در همکاری با صندوق نوآوری و شکوفایی، یک قرارداد سرمایه‌گذاری مشترک منعقد کرده‌ایم و قرارداد دیگری نیز در دست اقدام است
در این مدل، در حوزه‌هایی که مورد علاقه مشترک ما و صندوق نوآوری است، با نسبت برابر سرمایه‌گذاری می‌کنیم. این همکاری می‌تواند در قالب سهامداری یا سایر اشکال مشارکت انجام شود
در چنین سازوکاری، شرکت دانش‌بنیان به‌جای ارتباط مستقیم با ساختار اداری صندوق نوآوری، با ما به‌عنوان عامل آن صندوق طرف حساب است و این موضوع می‌تواند فرایند همکاری را تسهیل کند
این مدل همکاری برای شرکت‌های دانش‌بنیان، صندوق نوآوری و صنعت مزیت دارد؛ زیرا ضمن استفاده از منابع مشترک، ظرفیت اجرایی بیشتری برای سرمایه‌گذاری و توسعه فناوری ایجاد می‌کند
عملکرد صندوق در حوزه تأمین مالی و سرمایه‌گذاری
عملکرد صندوق در حوزه تأمین مالی و سرمایه‌گذاری تاکنون چگونه بوده است؟
ابتدا باید میان دو مفهوم تأمین مالی و سرمایه‌گذاری تمایز قائل شویم. اگرچه این دو مفهوم در بسیاری از موارد هم‌پوشانی دارند، اما از نظر ماهیت، اهداف و سازوکارهای اجرایی یکسان نیستند
اگر عملکرد صندوق را از منظر تأمین مالی بررسی کنیم، طی حدود یک سال و نیم فعالیت، نزدیک به ۱۰۰ پروژه را در مقیاس‌های مختلف تأمین مالی کرده‌ایم
با این حال، مأموریت محوری ما سرمایه‌گذاری، به‌ویژه سرمایه‌گذاری راهبردی در فناوری‌های موردنیاز صنعت پتروشیمی است. اگرچه اساسنامه صندوق ظرفیت بهره‌گیری از ابزارهای متنوع مالی را فراهم کرده، اما تمرکز اصلی ما بر سرمایه‌گذاری و مشارکت در توسعه کسب‌وکارهای فناورانه است
در همین راستا، تاکنون وارد ساختار سهامداری ۹ شرکت شده‌ایم و به‌تدریج پورتفویی از شرکت‌های فناورانه را شکل داده‌ایم که علاوه بر بازده اقتصادی، خلق ارزش راهبردی برای صنعت پتروشیمی را دنبال می‌کند
حفظ مدیریت شرکت در اختیار کارآفرین
سیاست صندوق درباره میزان سهامداری در شرکت‌های فناور چیست؟
یکی از نخستین اسنادی که در صندوق تصویب کردیم، بیانیه سیاست سرمایه‌گذاری یا سند سیاست سرمایه‌گذاری (IPS) بود. در این سند مشخص کردیم که در چه حوزه‌هایی، با چه حدود و ضوابطی سرمایه‌گذاری کنیم
یکی از اصول مهم ما این است که اصالت و فرمان کار باید در اختیار کارآفرین باقی بماند
به همین دلیل، در هیچ سرمایه‌گذاری به دنبال سهامداری بیش از ۴۹ درصد نیستیم و حتی این میزان سهامداری نیز تنها در یک مورد اتفاق افتاده است
سیاست ما این است که سهم صندوق نه آن‌قدر کم باشد که امکان ایفای نقش مؤثر در شرکت از بین برود و نه آن‌قدر زیاد که کنترل شرکت از اختیار فناور خارج شود
شرکت‌های سبد سرمایه‌گذاری صندوق در چه حوزه‌هایی فعالیت می‌کنند؟
شرکت‌های موجود در سبد سرمایه‌گذاری صندوق را معرفی کنید
در حال حاضر ۹ شرکت در سبد سرمایه‌گذاری داریم که هفت شرکت با سرمایه‌گذاری مستقیم ما ایجاد شده‌اند یا صندوق وارد ترکیب سهامداری آن‌ها شده است
این شرکت‌ها عمدتاً در زنجیره ارزش هلدینگ خلیج فارس فعالیت می‌کنند و برای پاسخ به یک یا چند مسئله مشخص صنعتی شکل گرفته‌اند
از جمله شرکت‌های سبد می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- توربین نوین ابتکار: فعال در حوزه تجهیزات دوار و به‌ویژه توربین‌های گاز.
- سریر صنعت تام: فعال در حوزه دوقلوی دیجیتال و سیستم‌های کنترل.
- بیناب سنجش دماوند: تولیدکننده آنالایزرهای گاز و تجهیزات تشخیص اکسیژن.
- آهار خلیج فارس: شرکت زایشی حاصل از همکاری با آهار شرق، مستقر در پارک علم و فناوری خراسان.
- مصنوعات ترکیبی خلیج فارس: شرکت زایشی با همکاری شیمی آذر جام، فعال در حوزه تجهیزات گلس‌لاین و ضدخوردگی.
- توسعه مواد پیشرفته سیمرغ: فعال در حوزه کاتالیست‌های مورد استفاده در صنایع پتروشیمی.
- ونداد صنعت: فعال در حوزه ساخت افزایشی و چاپ سه‌بعدی.
این هفت شرکت نمونه‌هایی از سرمایه‌گذاری جسورانه صندوق هستند. دو شرکت دیگر نیز در زنجیره ارزش صنعت فعالیت دارند که صندوق در ترکیب سهامداری آن‌ها حضور دارد
شبکه‌سازی تخصصی؛ راهبرد توسعه ظرفیت اجرایی صندوق
صندوق چگونه از ظرفیت پارک‌های علم و فناوری و سایر نهادهای زیست‌بوم نوآوری برای توسعه فعالیت‌های خود استفاده کرده است؟
یکی از سیاست‌های اصلی ما از ابتدای فعالیت صندوق، بهره‌گیری حداکثری از ظرفیت‌های موجود در زیست‌بوم نوآوری و فناوری کشور بوده است. معتقدیم برای توسعه فعالیت‌ها، لزوماً نباید ساختار سازمانی را گسترش داد؛ بلکه می‌توان با ایجاد شبکه‌ای از همکاری‌های تخصصی، ظرفیت اجرایی مجموعه را به‌مراتب فراتر از بدنه داخلی توسعه داد
در حال حاضر، صندوق با یک تیم ۱۲ نفره فعالیت می‌کند، اما با بهره‌گیری از ظرفیت پارک‌های علم و فناوری، شرکت‌های کارگزار و مجموعه‌های تخصصی فعال در زیست‌بوم نوآوری، شبکه‌ای متشکل از حدود ۲۴ تا ۲۵ بازوی اجرایی و تخصصی در اختیار دارد
در این چارچوب، تاکنون با هشت پارک علم و فناوری قرارداد همکاری منعقد کرده‌ایم. پراکندگی جغرافیایی و تنوع حوزه‌های تخصصی این پارک‌ها، از یک‌سو امکان شناسایی فناوری‌ها و شرکت‌های توانمند در استان‌های مختلف را برای صندوق فراهم کرده و از سوی دیگر، زمینه اتصال ظرفیت شرکت‌های مستقر در پارک‌ها به نیازهای فناورانه صنعت پتروشیمی را ایجاد کرده است
علاوه بر این، از ظرفیت شبکه کارگزاران و شرکت‌های تخصصی در مراحل مختلف فرایند سرمایه‌گذاری، از شناسایی و غربالگری اولیه طرح‌ها تا ارزیابی‌های تخصصی و ارزیابی موشکافانه (Due Diligence)، استفاده می‌کنیم
در واقع، تلاش کرده‌ایم به‌جای توسعه تشکیلات اداری، یک ساختار چابک و شبکه‌محور ایجاد کنیم که در آن ظرفیت‌های تخصصی بیرونی به توان عملیاتی صندوق افزوده می‌شود. پراکندگی جغرافیایی شرکت‌های سبد سرمایه‌گذاری ما نیز نشان می‌دهد که این رویکرد در عمل به شناسایی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های فناورانه در نقاط مختلف کشور منجر شده است
دو مدار متفاوت؛ چالش پیوند نوآوری با صنعت پتروشیمی
مهم‌ترین چالش مدیریت یک صندوق سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی در صنعتی بزرگ و باسابقه مانند پتروشیمی چیست؟
بر اساس تجربه‌ای که در این مدت داشته‌ام و همچنین تعامل با سایر صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی، یکی از مهم‌ترین چالش‌ها، اثبات کارآمدی این ساختار برای صنعتی است که در آن فعالیت می‌کنیم
این موضوع به‌ویژه در صنایع قدیمی دشوارتر است. مدیران این صنایع معمولاً تجربه بسیار بالایی دارند، نسبت به مجموعه خود احساس مسئولیت می‌کنند و سال‌ها در ساختار صنعت فعالیت کرده‌اند
برقراری ارتباط با چنین مدیرانی درباره موضوع جدیدی مانند سرمایه‌گذاری جسورانه و نوآوری و جلب اعتماد آن‌ها کار ساده‌ای نیست و انرژی زیادی می‌طلبد
در واقع، ما درباره همکاری دو سیستم صحبت می‌کنیم که در دو مدار متفاوت فعالیت می‌کنند
از یک‌سو صنعت پتروشیمی قرار دارد؛ صنعتی بزرگ و اثرگذار که پایداری تولید برای آن اهمیت حیاتی دارد. از سوی دیگر شرکت‌های فناور و دانش‌بنیانی هستند که بسیاری از آن‌ها کوچک یا نوپا هستند
نمی‌توان از یک مجتمع پتروشیمی انتظار داشت که فرایند تولید خود را متوقف کند یا در معرض ریسک قرار دهد تا یک فناوری جدید آزمایش شود
این فناوری باید از جنبه‌های مختلف بررسی، آزموده و آماده شده باشد تا امکان استفاده از آن در صنعت فراهم شود
بنابراین، ایجاد اعتماد میان این دو ساختار و فراهم‌کردن شرایط همکاری، یکی از مهم‌ترین مأموریت‌ها و دشواری‌های فعالیت ماست
خوشبختانه با حمایت آقای دکتر شریعتمداری، سیاست‌گذاری و پشتیبانی آقای دکتر ستاری و همراهی اعضای هیئت‌مدیره صندوق، توانسته‌ایم این ارتباط را تا حد قابل قبولی شکل دهیم
چشم‌انداز آینده؛ تبدیل صندوق به مسیر شناخته‌شده حل مسائل صنعت
انتظار دارید در سال آینده صندوق سرمایه‌گذاری CVC صنایع پتروشیمی خلیج فارس به چه جایگاهی رسیده باشد؟
دوست دارم سال آینده زمانی باشد که وقتی درباره صندوق سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی صحبت می‌کنیم، منظورمان یک نظام و فرایند تثبیت‌شده باشد
فرایندی که ورودی آن یک مسئله مشخص از سوی مجتمع‌ها و واحدهای صنعتی باشد و برای مدیران صنعت روشن شده باشد که اگر مسئله‌ای دارند، می‌توانند به صندوق مراجعه کنند
صندوق باید بتواند راه‌حل آن مسئله را پیدا کند و با ابزارهایی که در اختیار دارد، زمینه ورود یک تیم فناور یا شرکت دانش‌بنیان توانمند را برای حل آن فراهم کند
به نظر من، این بهترین کارکردی است که مجموعه‌ای مانند ما می‌تواند داشته باشد
در یک سال و نیم گذشته، بخش مهمی از تلاش ما صرف معرفی و تثبیت جایگاه صندوق شده است. امیدوارم در سال آینده بتوانیم بگوییم این سازوکار به یک فرایند شناخته‌شده و جاری تبدیل شده و همه ذی‌نفعان می‌دانند برای چه موضوعاتی می‌توانند به صندوق مراجعه کنند و چه مسائل و نیازهایی از این مسیر قابل حل است
از سرمایه‌گذاری جسورانه تا شکل‌گیری یک نظام حل مسئله
آنچه از مجموع این گفت‌وگو برمی‌آید، تمرکز صندوق سرمایه‌گذاری CVC صنایع پتروشیمی خلیج فارس بر ایجاد پیوندی عملیاتی میان ظرفیت‌های فناورانه کشور و نیازهای واقعی صنعت پتروشیمی است؛ پیوندی که صرفاً به تأمین منابع مالی محدود نمی‌شود و شناسایی مسئله، ارزیابی فناوری، سرمایه‌گذاری، مشارکت صنعتی و توسعه همکاری‌های شبکه‌ای را نیز در بر می‌گیرد
در این چارچوب، سرمایه‌گذاری جسورانه شرکتی ابزاری برای نزدیک‌کردن دو ساختار با منطق‌های متفاوت است؛ صنعتی که به پایداری و قابلیت اطمینان نیاز دارد و زیست‌بومی که ظرفیت توسعه راهکارهای فناورانه جدید را فراهم می‌کند
هدف نهایی، تبدیل این ارتباط به فرایندی پایدار است که در آن مسائل صنعت به فرصت‌های مشخص برای فعالیت شرکت‌های دانش‌بنیان و فناور تبدیل شوند
